Zgodnie z naszym prawem, spadkobiercy mogą dziedziczyć po zmarłym na podstawie ustawy lub testamentu. Dziedziczenie ustawowe opiera się na więzach rodzinnych. Pierwszeństwo i kolejność, w jakiej bliscy zmarłego mogą otrzymać spadek jest zapisana w kodeksie cywilnym. Testament pozostawiony przez zmarłego może zmienić tą ustawową kolejność dziedziczenia.
Testament jest dokumentem, za pomocą którego człowiek może dowolnie rozporządzić swoim majątkiem na wypadek śmierci. Spadkodawca może w testamencie postanowić o całości lub części swojego majątku, a także może powołać do dziedziczenia dowolnie wybraną osobę, lub kilka osób, także spoza członków rodziny. Powołanie do dziedziczenia spadkobierców testamentowych jest wyłącznie zależne od woli spadkodawcy. Ponieważ testament wywołuje skutki prawne dopiero z chwilą śmierci spadkodawcy, aż do tej chwili spadkodawca może odwołać zarówno cały testament, jak i jego poszczególne postanowienia. Sporządzenie testamentu sprawia, że mamy wpływ na to, co stanie się z majątkiem zgromadzonym za życia, dodatkową zaletą jest to, że testament można łatwo odwołać. Spadkodawca może odwołać testament w ten sposób, że sporządzi nowy testament lub testament zniszczy lub dokona zmian w testamencie, z których będzie wynikała wola odwołania jego postanowień. Aby testament był skuteczny i ważny musi zawierać oświadczanie woli tylko jednej osoby. Testament, w którym dwie osoby wspólnie rozporządziły majątkiem jest nieważny. Ponadto, testament mogą sporządzić tylko osoby pełnoletnie i nieubezwłasnowolnione.
W prawie spadkowym wyróżniamy dwa rodzaje testamentów: testamenty zwykłe i testamenty szczególne. Do testamentów zwykłych zaliczamy: testament własnoręczny, testament notarialny i testament urzędowy.
Testament własnoręczny oznacza, że spadkodawca musi go napisać w całości pismem ręcznym, podpisać i oznaczyć datę jego sporządzenia. Inaczej nazywa się taki testament pisemnym lub holograficznym. Testament będzie ważny pod warunkiem, że spadkodawca napisze go w całości i podpisze własnoręcznie, a więc na na komputerze czy maszynie do pisania. Zaletą jest brak kosztów związanych ze sporządzeniem tego testamentu. Natomiast wadą takiego testamentu jest to, że łatwo go zniszczyć lub zgubić, oraz to że często kwestionowana jest jego ważność i skuteczność. Przy tej formie testamentu, od woli spadkodawcy zależy, czy i kogo poinformuje o tym, że sporządził akt ostatniej woli oraz jakie zawiera on postanowienia. Stąd powstaje też ryzyko, że taki testament może nie zostać odnaleziony po śmierci spadkodawcy.
Testament może być także sporządzony w formie aktu notarialnego, taka forma testamentu staje się coraz popularniejsza. Testament notarialny to najbardziej sformalizowana forma testamentu. Jak wskazuje nazwa, sporządza go notariusz, co daje gwarancję, że testament będzie prawidłowo napisany, a ryzyko podważenia treści testamentu znikome. Oryginał dokumentu jest przechowywany w kancelarii notarialnej, a spadkodawca otrzymuje wypis. Sporządzenie aktu ostatniej woli w formie notarialnej wymaga wizyty u notariusza oraz wiąże się z koniecznością poniesienia kosztów notarialnych w kwocie od 50 do 200 złotych, ale jednocześnie spadkodawca ma pewność, że jego testament jest ważny i wywrze zamierzony przez niego efekt.
Spadkodawca może sporządzić testament także w ten sposób, że w obecności dwóch świadków oświadczy swoją ostatnią wolę ustnie wobec wójta (burmistrza, prezydenta miasta), starosty, marszałka województwa, sekretarza powiatu albo gminy lub kierownika urzędu stanu cywilnego. Chodzi tu o testament urzędowy, zwany też testamentem allograficznym – ze względu na udział przy jego sporządzaniu wymienionych osób urzędowych. Testamenty urzędowe są obecnie bardzo mało popularne, a mając do wyboru inne bezpieczniejsze i pewniejsze formy sporządzenia testamentu odradza się w praktyce korzystanie z tej formy testamentu. Testamentu urzędowego nie mogą sporządzić osoby niesłyszące lub niemówiące. Prawidłowe sporządzenie tego testamentu wymaga łącznego spełnienia kilku formalności. Spadkodawca musi oświadczyć swoją ostatnią wolę sam i ustnie wobec odpowiedniego urzędnika i w obecności dwóch świadków. Następnie oświadczenie woli spadkodawcy spisuje się w protokole z podaniem daty jego sporządzenia, a protokół odczytuje się spadkodawcy w obecności świadków. Po odczytaniu i sprawdzeniu, czy treść protokołu jest zgodna z treścią ustnego oświadczenia woli spadkodawcy, protokół podpisują spadkodawca, urzędnik oraz świadkowie testamentu. Jeżeli spadkodawca nie może podpisać protokołu, należy to zaznaczyć w protokole ze wskazaniem przyczyny braku podpisu np. spadkodawca nie umie pisać, jest niewidomy i nie potrafi podpisać protokołu. Nie może być świadkiem przy sporządzaniu testamentu osoba, która: nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych; jest niewidoma, głucha lub niema; nie może czytać i pisać, nie włada językiem, w którym spadkodawca sporządza testament bądź jest skazana prawomocnym wyrokiem sądowym za fałszywe zeznania.
Drugi rodzaj testamentów, jaki wyróżniamy w prawie spadkowym to testamenty szczególne, do których zaliczamy: testament ustny, testament sporządzony podczas podróży na polskim statku morskim lub powietrznym oraz testament wojskowy.
Testamenty szczególne można sporządzić tylko w razie zaistnienia pewnych okoliczności szczególnych, uniemożliwiających lub przynajmniej utrudniających spadkodawcy sporządzenie testamentu zwykłego. Ich skuteczność jest ograniczona w czasie, bowiem są ważne tylko przez 6 miesięcy od momentu ustania szczególnych okoliczności uzasadniających ich sporządzenie. Jeśli w tym czasie spadkodawca umrze, testament będzie skuteczny. Natomiast jeśli spadkodawca umrze po upływie tego terminu, to taki testament szczególny nie będzie wywoływać skutków prawnych.
Sporządzenie testamentu ustnego polega na złożeniu ustnego oświadczenia ostatniej woli w obecności trzech świadków, w sytuacji gdy istnieje obawa rychłej śmierci spadkodawcy albo gdy sporządzenie zwykłego testamentu wskutek szczególnych okoliczności jest niemożliwe lub bardzo utrudnione. Ważne jest, aby świadkowie byli w stanie później potwierdzić treść takiego testamentu. Już samo zaistnienie obawy rychłej śmierci spadkodawcy uzasadnia sporządzenia testamentu ustnego. Obawa ta może wynikać z różnych przyczyn, przykładowo może to być choroba spadkodawcy, nieszczęśliwy wypadek, jakiemu uległ spadkodawca. Testament ustny może również zostać sporządzony, jeżeli wskutek szczególnych okoliczności zachowanie zwykłej formy testamentu, a więc zarówno testamentu własnoręcznego, jak i testamentu notarialnego oraz allograficznego, jest niemożliwe lub bardzo utrudnione. Takimi szczególnymi okolicznościami mogą być zdarzenia, takie jak powódź, przerwanie komunikacji, epidemia, pobyt spadkodawcy w szpitalu zakaźnym, działania wojenne, o ile każde z nich uniemożliwia lub w poważnym stopniu utrudnia spadkodawcy sporządzenie testamentu zwykłego. Ustne oświadczenie woli spadkodawcy powinno być złożone przy jednoczesnej obecności co najmniej trzech świadków, co oznacza, że świadków może być więcej niż trzech, ale nie mniej. Aby testament ustny był skuteczny potrzebne jest jeszcze stwierdzenie jego treści, co może nastąpić w dwojaki sposób. Po pierwsze, treść testamentu ustnego może być stwierdzona w ten sposób, że jeden ze świadków albo osoba trzecia spisze oświadczenie spadkodawcy przed upływem roku od jego złożenia, z podaniem miejsca i daty oświadczenia oraz miejsca i daty sporządzenia pisma, a pismo to podpiszą spadkodawca i dwaj świadkowie albo wszyscy świadkowie. Po drugie, gdy treść testamentu ustnego nie została stwierdzona w powyższy sposób, można ją w ciągu 6 miesięcy od otwarcia spadku stwierdzić przez zgodne zeznania świadków złożone przed sądem.
Testament podróżny można sporządzić podczas podróży na polskim statku morskim lub podróży samolotem, przed dowódcą statku lub jego zastępcą, w obecności dwóch świadków. Dowódca lub jego zastępca zapisuje wolę spadkodawcy z zaznaczeniem daty jej spisania. Następnie, po odczytaniu pisma spadkodawcy, dokument podpisują spadkodawca, świadkowie oraz dowódca statku lub jego zastępca. Jeśli spadkodawca nie może samodzielnie podpisać testamentu, w dokumencie należy wskazać przyczynę tego braku. Ta forma testamentu szczególnego wynikała z podwyższonego niebezpieczeństwa związanego z podróżowaniem statkiem morskim czy samolotem. Obecnie ten przepis nie ma już znaczenia praktycznego, choć z prawnego punktu widzenia nadal istnieje możliwość sporządzenia takiego testamentu.
Testament wojskowy to forma testamentu przeznaczona dla osób służących w wojsku. Testament taki może zostać sporządzony jedynie w czasie mobilizacji lub wojny albo w trakcie przebywania w niewoli. Z możliwości sporządzenia testamentu wojskowego mogą skorzystać: żołnierze Sił Zbrojnych pełniący czynną służbę wojskową; pracownicy cywilni zatrudnieni w Siłach Zbrojnych oraz osoby cywilne towarzyszące wojsku. Przepisy przewidują kilka alternatywnych sposobów sporządzenia testamentu wojskowego. Pierwszy sposób, to oświadczenie woli złożone ustnie sędziemu wojskowemu, który spisuje protokół z podaniem miejsca i daty sporządzenia, odczytuje go, sporządza wzmiankę o odczytaniu. Protokół podpisują spadkodawca i sędzia. Gdy spadkodawca nie może się podpisać, sędzia umieszcza o tym wzmiankę. Drugi sposób to oświadczenie woli złożone ustnie w obecności dwóch świadków jednocześnie obecnych. Jeden z nich spisuje oświadczenie, podając miejsce i datę spisania. Tak sporządzony testament podpisują spadkodawca i dwaj świadkowie. Trzeci sposób, przewidziany na wypadek, gdy spadkodawca nie może się podpisać, to oświadczenie woli złożone ustnie w obecności trzech świadków jednocześnie obecnych, jeden z nich spisuje oświadczenie podając miejsce i datę spisania, a także wyjaśnienie, dlaczego spadkodawca nie może się podpisać. Testament odczytuje się spadkodawcy, dokonuje o tym wzmianki, a następnie podpisują go wszyscy trzej świadkowie. Czwarty sposób to oświadczenie woli złożone ustnie w obecności dwóch świadków, choćby nawet nie byli jednocześnie obecni. Do skuteczności testamentu potrzebne jest jednak późniejsze stwierdzenie jego treści przez świadków. Testamenty wojskowe w praktyce spotyka się niezwykle rzadko. Dodatkowo to, że zachodzą okoliczności, w których możliwe jest sporządzenie testamentu wojskowego, wcale nie wyłącza możliwości sporządzenia testamentu zwykłego.
Zadbam o Twoje prawa w sprawach dotyczących testamentu, zapewniając Ci profesjonalne wsparcie i rzetelną obsługę prawną. Pomogę Ci w wyborze odpowiedniej formy testamentu – a także w analizie jego treści pod kątem ważności i zgodności z obowiązującymi przepisami prawa. Wspieram klientów zarówno na etapie sporządzania testamentu, jak i w sprawach związanych z jego podważeniem lub interpretacją po śmierci spadkodawcy. Dbam o Twoje bezpieczeństwo prawne, jasność rozwiązań oraz spokojne i świadome uregulowanie spraw spadkowych.
Skontaktuj się ze mną, aby omówić szczegóły i podjąć odpowiednie kroki prawne.
📍 Adres: al. 1-go Maja 87 lok. 109, 90-755 Łódź
📞 Telefon: +48 608 778 180
✉ E-mail: kancelaria@advocati-lodz.pl
